33.1 C
Athens
Τρίτη, 25 Ιουνίου, 2024
ΑρχικήΙστορίαΙστορικές Αναδρομές στον 20ο αιώναΗ Πολιτική του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ενός ηγέτη της πρώιμης Αριστεράς

Η Πολιτική του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ενός ηγέτη της πρώιμης Αριστεράς


Της Χαράς Γρίβα,

Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου υπήρξε μια από τις πλέον σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής πολιτικής σκηνής κατά τον 20ό αιώνα. Γεννημένος το 1876 στην Τρίπολη, υπήρξε πρωτοπόρος του προοδευτικού κινήματος και θεμελιωτής της Β’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Η πολιτική του δράση χαρακτηρίστηκε από τη βαθιά του πίστη στη δημοκρατία, την κοινωνική δικαιοσύνη και τις μεταρρυθμίσεις. Αυτό το άρθρο θα εξετάσει τις κύριες πτυχές της πολιτικής του Παπαναστασίου, τις προκλήσεις που αντιμετώπισε και την κληρονομιά που άφησε.

Το προφίλ του Παπαναστασίου. Πηγή εικόνας: wikimedia.org

Θεωρήθηκε ένθερμος υποστηρικτής της ειρήνης και της συνεργασίας στα Βαλκάνια και ίδρυσε την οργάνωση «Βαλκανικής Ένωσης» για το σκοπό αυτό. Αντιτάχθηκε στη δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου και του Ιωάννη Μεταξά. Η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά τον έθεσε σε κατ‘ οίκον περιορισμό. Το 1908, ίδρυσε την «Κοινωνιολογική Εταιρεία» μαζί με τους Αραβαντινό, Δελμούζο, Μυλωνά, Πετιμεζά, Τριανταφυλλόπουλο. Στόχος της εταιρείας ήταν η διάδοση της επιστημονικής έρευνας για την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, η επίτευξη ίσων δικαιωμάτων για όλους με τη ρύθμιση των μέσων παραγωγής και την αλλαγή της οικονομικής και πολιτικής οργάνωσης, αλλά για να επιτευχθεί αυτό είναι απαραίτητο να οργανωθούν οι εργαζόμενοι σε συνεταιρισμούς και πολιτικά κόμματα. Ωστόσο, σύμφωνα με το ψήφισμα της Εταιρείας, εκτός από τον κρατικό νόμο, δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στους υπαλλήλους. Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου είναι υπεύθυνος για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, τη δημιουργία συνδικάτων για την προστασία των συμφερόντων τους, την προστασία των γυναικών και των ανηλίκων στο χώρο εργασίας και πολλές άλλες ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις για την εποχή.

Ο Παπαναστασίου ήταν υπέρμαχος του δημοκρατικού σοσιαλισμού, μια πολιτική ιδεολογία που προωθεί την κοινωνική δικαιοσύνη μέσω δημοκρατικών μέσων. Εμπνευσμένος από τις σοσιαλιστικές ιδέες της Δύσης και τη δική του φιλοσοφική σκέψη, υποστήριξε την ανάγκη για εκδημοκρατισμό της κοινωνίας και των θεσμών. Το 1910, μέλη του Κοινωνιολογικού Συλλόγου ίδρυσαν το Λαϊκό Κόμμα και στις εκλογές του ίδιου έτους ο Παπαναστασίου εξελέγη βουλευτής. Διεξήγαγε έναν σκληρό αγώνα για τη μεταφορά γης στους ακτήμονες κατοίκους της Θεσσαλίας. Το 1916, ως μέλος του Φιλελεύθερου Κόμματος, συμμετείχε στο κίνημα της Θεσσαλονίκης και εκπροσώπησε την επαναστατική κυβέρνηση των Ιονίων Νήσων. Το 1917, η Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης του ανέθεσε την πλήρη διαχείριση των Ιονίων Νήσων. Εκλέχθηκε στο Κοινοβούλιο αρκετές φορές (από το 1910 έως και το 1936), ενώ από το 1917 έως το 1920, υπηρέτησε σε υπουργικές θέσεις στην κυβέρνηση Βενιζέλου. 

Μια από τις σημαντικότερες συνεισφορές του Παπαναστασίου ήταν η συμβολή του στην ίδρυση της Α’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 και την επακόλουθη πολιτική αστάθεια, ο Παπαναστασίου και άλλοι προοδευτικοί πολιτικοί αναζήτησαν έναν τρόπο να σταθεροποιήσουν τη χώρα. Η ανακήρυξη της Δημοκρατίας το 1924 αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση αυτή, και ο Παπαναστασίου υπήρξε καθοριστικός σε αυτήν την αλλαγή. Το 1922, δημοσίευσε το «Δημοκρατικό Μανιφέστο», στο οποίο καταδίκασε την πολιτική της αυτοκρατορικής αντάρτικης κυβέρνησης της Μικράς Ασίας, ενώ υποστήριξε την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας. Για την πράξη αυτή καταδικάστηκε σε φυλάκιση, αλλά με την έναρξη του κινήματος Πλαστήρα αφέθηκε ελεύθερος. Το 1924, έγινε δημοφιλής, ή τουλάχιστον ευρύτερα γνωστός, λόγω της εγκαθίδρυσης της Αβασίλευτης Δημοκρατίας και του διωγμού, της δίκης, της φυλάκισης κλπ. Το 1923 ίδρυσε την ημερήσια εφημερίδα Δημοκρατία, στην οποία ήταν ο κύριος αρθρογράφος.

Η κυβέρνηση Παπαναστασίου. Πηγή εικόνας: wikimedia.org

Η πολιτική ατζέντα του Παπαναστασίου περιλάμβανε εκτεταμένες κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Αναγνώριζε την ανάγκη για βελτίωση των συνθηκών ζωής των αγροτών και των εργαζομένων, και γι’ αυτό προώθησε μέτρα όπως η αγροτική μεταρρύθμιση και η ίδρυση αγροτικών συνεταιρισμών. Στόχευε στη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων και την παροχή ίσων ευκαιριών για όλους τους πολίτες. Κατά την ίδια περίοδο, αναδεικνύονται εντυπωσιακά πολύπλοκες πτυχές των δραστηριοτήτων των πολιτικών και αναδεικνύεται ένα συγκλονιστικό φάσμα παροχών και ευκαιριών απασχόλησης. Το 1924 σχημάτισε κυβέρνηση με την υποστήριξη του Φιλελεύθερου Κόμματος και μπόρεσε να υποβάλει στην Συντακτική Συνέλευση ψήφισμα για την ανακήρυξη της Δημοκρατίας, το οποίο ανέφερε ότι η μοναρχία είχε καταργηθεί. Το ψήφισμα επικυρώθηκε με δημοψήφισμα τον Απρίλιο του 1924. Σημαντικό μέρος του νόμου της πρωθυπουργίας του θεωρείται η ίδρυση Πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη, η αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας κ.λπ. Ως εκ τούτου, έφερε στη ζωή μερικές από τις ιδέες του για τη συνεργασία και φρόντισε για θέματα όπως η έλλειψη γης. Το 1932, είχε την αποστολή να σχηματίσει κυβέρνηση, η οποία ορκίστηκε, αλλά έναν μήνα μετά παραιτήθηκε.

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης από τον Παπαναστασίου. Πηγή εικόνας: wikimedia.org

Η πολιτική σκηνή της Ελλάδας κατά τον Μεσοπόλεμο ήταν εξαιρετικά ασταθής, με συχνές στρατιωτικές επεμβάσεις και πραξικοπήματα. Ο Παπαναστασίου βρέθηκε συχνά αντιμέτωπος με τις παρεμβάσεις των στρατιωτικών, οι οποίες υπονόμευσαν τις προσπάθειές του για δημοκρατική σταθερότητα. Παρά τις δυσκολίες αυτές, παρέμεινε αφοσιωμένος στις αρχές του και εργάστηκε ακούραστα για την προώθηση των δημοκρατικών ιδεών. Η Ελλάδα της δεκαετίας του 1920 και 1930 αντιμετώπιζε σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Η καταστροφή της Μικράς Ασίας είχε φέρει χιλιάδες πρόσφυγες στη χώρα, ενώ οι οικονομικές συνέπειες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 1929 επιδείνωσαν την κατάσταση. Ο Παπαναστασίου προσπάθησε να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις μέσω μεταρρυθμίσεων, αλλά συχνά η έλλειψη πόρων και η αντίσταση από διάφορα συμφέροντα περιόριζαν τις δυνατότητές του. Παρά τις προκλήσεις, ο Παπαναστασίου κατάφερε να θέσει τα θεμέλια για τη δημοκρατική εξέλιξη της Ελλάδας. Η συμβολή του στην ίδρυση και την εδραίωση της Β’ Ελληνικής Δημοκρατίας αποτέλεσε μια σημαντική παρακαταθήκη για το μέλλον της χώρας. Η δέσμευσή του στις δημοκρατικές αρχές ενέπνευσε πολλές μελλοντικές γενιές πολιτικών και πολιτών.

Οι κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις του Παπαναστασίου, αν και πολλές φορές ανεπαρκώς εφαρμοσμένες, έθεσαν τις βάσεις για την μελλοντική ανάπτυξη της Ελλάδας. Οι προσπάθειές του για την αγροτική μεταρρύθμιση και την υποστήριξη των εργαζομένων δείχνουν μια πρωτοποριακή προσέγγιση για την εποχή του, που έθεσε τις βάσεις για μελλοντικές βελτιώσεις στις συνθήκες ζωής των πολιτών. Ο Παπαναστασίου υπήρξε υπόδειγμα πολιτικής ηθικής. Η αφοσίωσή του στις αρχές της δικαιοσύνης, της ισότητας και της δημοκρατίας παρέμεινε αμείωτη παρά τις προκλήσεις και τις απογοητεύσεις που αντιμετώπισε. Η πολιτική του ακεραιότητα και η αποφασιστικότητά του να υπηρετήσει το κοινό καλό αποτελούν παράδειγμα προς μίμηση για τους σύγχρονους πολιτικούς.

Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν ένας πολιτικός ηγέτης που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Οι δημοκρατικές του αρχές, οι κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις που προώθησε, και η αφοσίωσή του στις αξίες της δικαιοσύνης και της ισότητας, τον καθιστούν μια από τις πλέον σεβαστές και επιδραστικές προσωπικότητες της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Παρά τις προκλήσεις και τις αντιξοότητες που αντιμετώπισε, η κληρονομιά του παραμένει ζωντανή και συνεχίζει να εμπνέει τις μελλοντικές γενιές.


ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  • Αλέξανδρος Παπαναστασίου, sansimera.gr, διαθέσιμο εδώ.
  • Συλλογικό Έργο (1987), Αλέξανδρος Παπαναστασίου: Θεσμοί, ιδεολογία και πολιτική στο Μεσοπόλεμο, Εκδ. Πολύτυπο

 

TA ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ

Χαρά Γρίβα, Αρχισυντάκτρια Ιστορίας
Χαρά Γρίβα, Αρχισυντάκτρια Ιστορίας
Γεννήθηκε στην Καρδίτσα το 2002 και τα τελευταία χρόνια ζει στη Θεσσαλονίκη, ούσα προπτυχιακή φοιτήτρια στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Έχοντας κλίση στα μαθήματα πολιτικής ιστορίας, η μελέτη και ανάλυση ιστορικών γεγονότων καθιστά πιο εύκολη την κατανόηση και την ερμηνεία της κοινωνίας από πολιτική σκοπιά. Γνωρίζει αγγλικά και γαλλικά, ενώ στον ελεύθερό της χρόνο προτιμά να ακούει μουσική και να διαβάζει βιβλία σχετικά με την επιστήμη της.