20.5 C
Athens
Τετάρτη, 29 Μαΐου, 2024
ΑρχικήΚοινωνίαΥγείαΗ πλαστικότητα του εγκεφάλου και η εκμάθηση ξένων γλωσσών

Η πλαστικότητα του εγκεφάλου και η εκμάθηση ξένων γλωσσών


Της Πέρσας Κουμάτη,

Ο εγκέφαλος έχει μια εξαιρετική ικανότητα να αλλάζει λειτουργικά και φυσικά ή να αναδιαμορφώνει τη δομή του ως απόκριση σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα και γνωστικές απαιτήσεις. Αυτή η ιδιότητα, γνωστή ως νευροπλαστικότητα, έχει εξεταστεί εκτενώς σε πολλούς τομείς. Πώς, όμως, εμφανίζεται η νευροπλαστικότητα στον εγκέφαλο ως συνάρτηση της εμπειρίας ενός ατόμου με μια δεύτερη γλώσσα;

Γενικά

Η ικανότητα αναγέννησης των νευρώνων και η δημιουργία νέων συναπτικών συνδέσεων δίνει τη δυνατότητα στον εγκέφαλο να αναδιαμορφώνεται και να ανακάμπτει, μειώνοντας τις επιπτώσεις:

  • Από διαταραχές ή βλάβες (μετά από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, γνωστικές βλάβες κλπ.)
  • Από διάφορες ασθένειες (σκλήρυνση κατά πλάκας, αλτσχάιμερ, νόσος Parkinson, ΔΕΠΥ, αυπνία ενηλίκων κλπ.)

Υπάρχουν διαφορετικοί μηχανισμοί νευροπλαστικότητας:

  • Συναπτική πλαστικότητα
  • Αντιστρέψιμη πλαστικότητα (LTP/LTD)
  • Νευρογένεση

Όταν ο ανθρώπινος εγκέφαλος ασχολείται με μια νέα μάθηση ή μια νέα εμπειρία σχηματίζει νέα νευρωνικά κυκλώματα για την επικοινωνία των νευρώνων του. Με κάθε νέα γνώση ή εμπειρία, η συναπτική διαβίβαση (η επικοινωνία μεταξύ των νευρώνων που συμμετέχουν) ενισχύεται, δηλαδή, τα ηλεκτρικά σήματα μεταδίδονται πιο γρήγορα και εύκολα. Αυτό επιτυγχάνεται με τη μάθηση και τη μνήμη μέσω της επαναλαμβανόμενης πρακτικής εξάσκησης π.χ. εκμάθηση ποδηλάτου, ξένων γλωσσών, χορού.

Η συναπτική πλαστικότητα διαχωρίζεται σε βραχύχρονη και μακρόχρονη σύμφωνα με τη διάρκεια διατήρησης της μεταβολής της συναπτικής διαβίβασης. Τα χρονικά όρια μεταξύ τους παραμένουν ασαφή σε διάστημα αρκετών δεκαδικών λεπτών. Η μακρόχρονη συναπτική πλαστικότητα εμπλέκει τόσο τους προσυναπτικούς όσο και τους μετασυναπτικούς μηχανισμούς, ενώ στη βραχύχρονη πλαστικότητα κυριαρχούν οι προσυναπτικοί.

Πηγή Εικόνας και Δικαιώματα Χρήσης: istockphoto.com/ ktsimage

Εκμάθηση ξένων γλωσσών

Περισσότερο από το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού μαθαίνει ή μιλά ενεργά μια δεύτερη γλώσσα, πέρα από τη μητρική του. Παραδοσιακά, τόσο η λαϊκή σοφία όσο και τα επιστημονικά στοιχεία υποδεικνύουν τη φθίνουσα πλαστικότητα του εγκεφάλου των ενηλίκων στην απόκτηση μια νέας γλώσσας. Πρόσφατα επιστημονικά στοιχεία, ωστόσο, αμφισβήτησαν αυτή την άποψη. Ειδικότερα, οι γνωστικές και εγκεφαλικές μελέτες για τη δίγλωσση κατάκτηση της γλώσσας, μαζί με τις μελέτες της μνήμης, της προσοχής και της αντίληψης, έχουν δείξει συνεχή νευροπλαστικότητα για την εκμάθηση της γλώσσας στον εγκέφαλο των ενηλίκων.

Στην πραγματικότητα, η ικανότητα εκμάθησης της γλώσσας είναι έμφυτη στον ανθρώπινο εγκέφαλο: τα βρέφη επιδεικνύουν την ικανότητα να ανιχνεύουν πολύπλοκα μοτίβα στην ομιλία και δημιουργούν αυτόματα σιωπηρούς κανόνες για αξιόπιστη ανίχνευση και παραγωγή αυτών των μοτίβων στο μέλλον. Η ικανότητα εκμάθησης ορισμένων πτυχών της γλώσσας, ωστόσο, είναι περιορισμένη μετά την πρώιμη παιδική ηλικία. Αυτή η ευαίσθητη περίοδος για την εκμάθηση γλωσσών την καθιστά ένα σημαντικό πρότυπο σύστημα για τη μελέτη της αναπτυξιακής πλαστικότητας στα παιδιά. Σε αντίθεση με πολλά άλλα νευρωνικά συστήματα, η γλώσσα είναι έντονα συνυφασμένη σε ένα ημισφαίριο, το αριστερό στη συντριπτική πλειοψηφία των νευροτυπικών ενηλίκων. Παρόλο που κάποτε πιστευόταν ότι η γλώσσα βασιζόταν μόνο σε μερικές διακριτές περιοχές του αριστερού εγκεφαλικού φλοιού, τώρα καταλαβαίνουμε ότι στην πραγματικότητα εκτελείται από ένα εκτεταμένο δίκτυο αριστερών πλευρικών φλοιωδών και υποφλοιωδών δομών.

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αναπτύσσεται το γλωσσικό σύστημα και πώς μπορεί να αναδιοργανωθεί σε περίπτωση εγκεφαλικού τραυματισμού ή δυσλειτουργίας, θα μπορούσε να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε ευρύτερα την πλαστικότητα του εγκεφάλου στα γνωστικά δίκτυα.

Από τα μέσα έως τα τέλη της δεκαετίας του 1990, ένας μεγάλος αριθμός νευρογνωστικών μελετών, που χρησιμοποιούν μεθόδους νευροαπεικόνισης όπως η λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), η τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET) και η ηλεκτροεγκεφαλογραφία/σχετιζόμενο με συμβάντα δυναμικό (EEG/ERP), έχουν αποκαλύψει συγκεκριμένα λειτουργικά πρότυπα εγκεφάλου στην εκμάθηση μιας δεύτερης γλώσσας. Αυτές οι μελέτες υποδεικνύουν ότι, σε αντίθεση με τις προβλέψεις της υπόθεσης της κρίσιμης περιόδου, η μάθηση μιας δεύτερης γλώσσας, ακόμη και αν συμβαίνει αργά στην ενήλικη ζωή, οδηγεί τόσο σε συμπεριφορικές όσο και σε νευρικές αλλαγές που μπορεί να προσεγγίζουν τα πρότυπα της μητρικής ή της πρώτης γλώσσας.

Ακόμη πιο εκπληκτικό είναι ότι τα νευρωνικά μοτίβα της εμπειρίας μιας δεύτερης γλώσσας συνοδεύονται συχνά, αν όχι πάντα, από ανατομικές αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου. Τέτοιες ανατομικές αλλαγές μπορεί να συμβούν με τη μορφή αυξημένης πυκνότητας φαιάς ουσίας (GM), αυξημένου πάχους του φλοιού (CT) ή ενισχυμένης ακεραιότητας λευκής ουσίας (WM).

Πηγή Εικόνας και Δικαιώματα Χρήσης: istockphoto.com/ onimate

Ανατομικές αλλαγές

Η έρευνα για τη διγλωσσία και τη δεύτερη γλώσσα έχει δημιουργήσει πολύ ενθουσιασμό τον τελευταίο καιρό στη μελέτη του νου και του εγκεφάλου. Ένας βασικός άξονας έρευνας πίσω από τον τρέχοντα ενθουσιασμό είναι ο νευρογνωστικός αντίκτυπος που μπορεί να έχει η εκμάθηση και η χρήση πολλαπλών γλωσσών στον εγκέφαλο. Ο δίγλωσσος εγκέφαλος είναι ένα εξαιρετικά προσαρμοστικό σύστημα και ανταποκρίνεται σε πολλές γλωσσικές εμπειρίες με ευελιξία και αντανακλά την προσαρμοστική δυναμική, καθώς αλλάζει τόσο ο λειτουργικός όσο και ο ανατομικός εγκέφαλος.

Οι μέθοδοι λειτουργικής νευροαπεικόνισης, ειδικά η fMRI, έχουν παίξει βασικό ρόλο στη μελέτη της διγλωσσίας και της κατάκτησης της δεύτερης γλώσσας. Ενώ η λειτουργική νευροαπεικόνιση έχει οδηγήσει σε σημαντική κατανόηση του δίγλωσσου εγκεφάλου, η χρήση τεχνικών δομικής απεικόνισης ξεκίνησε μόλις πρόσφατα στη μελέτη της διγλωσσίας και της δεύτερης γλώσσας.

Δομικές αλλαγές του εγκεφάλου, σε παιδιά και ενήλικες

Μια από τις πρωτοποριακές μελέτες που χρησιμοποίησαν τη VBM για να εξετάσουν την πυκνότητα της GM σε δίγλωσσους μαθητές ήταν οι Mechelli et al. Σε αυτή τη μελέτη, οι δίγλωσσοι ήταν συμμετέχοντες που είχαν μάθει μια ευρωπαϊκή γλώσσα πριν από την ηλικία των 5 ετών (πρώιμοι δίγλωσσοι) ή μεταξύ των ηλικιών 10 και 15 ετών (όψιμοι δίγλωσσοι). Γενικά, οι δίγλωσσοι εμφάνισαν μεγαλύτερη πυκνότητα GM στον αριστερό κάτω βρεγματικό λοβό απ’ ότι οι μονόγλωσσοι, αλλά το αποτέλεσμα ήταν μεγαλύτερο στα πρώιμα δίγλωσσα παρά στα όψιμα δίγλωσσα άτομα. Πιο σημαντικό, οι Mechelli et al. έδειξαν επίσης ότι η έκταση της αύξησης της πυκνότητας του GM συσχετίστηκε θετικά με την επάρκεια του μαθητή στη δεύτερη ξένη γλώσσα (πιο ικανός, περισσότερο GM) και συσχετίστηκε αρνητικά με την ηλικία απόκτησης της δεύτερης ξένης γλώσσας από τον μαθητή (όσο νωρίτερα η μάθηση, τόσο περισσότερο ο GM).

Εκτός από τις αλλαγές στην πυκνότητα του GM ως συνάρτηση της δίγλωσσης εμπειρίας, η ακεραιότητα του WM έχει επίσης αποδειχθεί ότι διαφέρει μεταξύ δίγλωσσων και μονόγλωσσων.

Πηγή Εικόνας και Δικαιώματα Χρήσης: istockphoto.com/ realrocking

Μελλοντικά

Αναμένεται η έρευνα σε δίκτυα εγκεφάλου, μαζί με τη μελέτη των ατομικών χαρακτηριστικών των γλωσσών και των ατομικών διαφορών των μαθητών, η οποία θα παράσχει σημαντικά μονοπάτια για μια βαθύτερη κατανόηση των σχέσεων δομής-λειτουργίας-συμπεριφοράς στη διγλωσσία και στην κατάκτηση της δεύτερης γλώσσας. Θα δώσει, επίσης, πληροφορίες για τις συνθήκες υπό τις οποίες η μάθηση μιας δεύτερης γλώσσας γίνεται επιτυχής και η ανατομική αλλαγή που προκαλείται από την εμπειρία αυτής καθίσταται δυνατή.

Συμπερασματικά, η μελέτη της νευροπλαστικότητας ως συνάρτηση της εκμάθησης δεύτερης γλώσσας έχει σημαντικές επιπτώσεις για την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία μας, καθώς και παρέχει ένα παράθυρο στην προσαρμοστική φύση του ανθρώπινου μυαλού και εγκεφάλου.


ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
  • Νευροπλαστικότητα, eclass.uth. Διαθέσιμο εδώ
  • Neuroplasticity as a function of second language learning: Anatomical changes in the human brain, Science Direct. Διαθέσιμο εδώ

  • Plasticity of the language system in children and adults, Science Direct. Διαθέσιμο εδώ


 

TA ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ

Πέρσα Κουμάτη
Πέρσα Κουμάτη
Γεννήθηκε στην Αθήνα και είναι απόφοιτη Ιατρικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Πέρα από τις σπουδές της, λατρεύει τα ταξίδια, ενώ ασχολείται εντατικά με τον χορό και τη γυμναστική. Η αγάπη της για τα παιδιά, την ώθησε να ασχοληθεί επαγγελματικά με το κομμάτι της Παιδιατρικής και ειδικότερα της Νεογνολογίας.