3.2 C
Athens
Τετάρτη, 8 Φεβρουαρίου, 2023
ΑρχικήΠολιτισμός«Θύελλα και Ορμή»: Το προοδευτικό κίνημα του 18ου αιώνα

«Θύελλα και Ορμή»: Το προοδευτικό κίνημα του 18ου αιώνα


Του Κωνσταντίνου Μεταξά,

Η «Θύελλα και Ορμή» είναι μόνο μια επιφανειακή εποχή στη λογοτεχνική ιστορία, καθώς υπάρχουν πολλές άλλες. Τα λογοτεχνικά (και φιλοσοφικά) κείμενα που μας έχουν φτάσει είναι μάλλον δευτερεύοντα κατάλοιπα ενός πρώτου, σίγουρα βραχύβιου και ετερογενούς γερμανικού νεανικού κινήματος, μιας πρωτοπορίας ομοϊδεατών νέων που αναπτύχθηκε σε λίγους κύκλους. Η διαπερατότητα μεταξύ των κύκλων, οι αρκετά χρονικές ομοιότητες στα θέματα και τα προγράμματα, η ομοιογένεια των γλωσσικών μέσων συνέβαλαν στο να αποδοθεί στο «Θύελλα και Ορμή» εποχιακή σημασία. Οι εκπρόσωποι του κινήματος «Θύελλα και Ορμή» ήταν οι γεννηθέντες τη δεκαετία του 1760 (και ειδικότερα το 1768) επαναστάτες χωρίς επανάσταση, ή μάλλον, πριν από την επανάσταση που ήταν ακόμη είκοσι χρόνια μακριά στη Γαλλία και σχεδόν ογδόντα χρόνια μακριά στη Γερμανία.

Αν κάποιος είναι ευτυχής να αναγνωρίσει ότι το κίνημα του 1768 δεν άλλαξε μακροπρόθεσμα τις επιδιωκόμενες πολιτικοκοινωνικές δομές, αλλά πολύ περισσότερο τις νοητικές δομές, τότε δεν πρέπει να υποτιμά τους “Stürmer und Drängers”, παρόλο που είχαν πολύ μικρότερη εμβέλεια κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Η ιδιοφυΐα της δύναμης, ο αυτοβοηθούμενος όπως ο Προμηθέας ή ο Gotz von Berlichigen (έργα του Γκαίτε), αυτός που δημιουργεί μέσα από τον εαυτό του και τα πάθη του, έχει γίνει κοινός γνωστός από τη λογοτεχνία της εποχής γύρω στο 1770. Αν ο Διαφωτισμός μας είχε καλέσει να ασκήσουμε τη συγκράτηση των συναισθημάτων μας, τώρα ο άνθρωπος ως τέτοιος, όχι μόνο ο αριστοκράτης ή ο αστός μόνο, έχει το δικαίωμα να ζει τα συναισθήματά του αδίστακτα. Αλλά μια «σεξουαλική επανάσταση», όπως αυτή που έγινε 200 χρόνια αργότερα, εξακολουθούσε να λείπει. Οι επιπτώσεις του «Θύελλα και Ορμή» μάλλον κορυφώθηκαν, μεταξύ άλλων, με τη λειτουργία του ως ερέθισμα για περαιτέρω λογοτεχνικά νεανικά κινήματα, όπως ο πρώιμος ρομαντισμός, μόλις 30 χρόνια αργότερα.

Πηγή εικόνας: www.pixabay.com

Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου του Γκαίτε, η πιο διάσημη καλλιτεχνική φιγούρα της «Θύελλας και Ορμής», παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή να υποφέρει από ανεκπλήρωτη αγάπη, από τον εαυτό του και λίγο από την κοινωνία, αλλά αυτό το μαρτύριο είναι απλώς το αποτέλεσμα του ναρκισσισμού του. Η πολιτική διαμαρτυρία κατά της σύγχρονης αριστοκρατίας παραμένει περιθωριακή στο μυθιστόρημα του Γκαίτε. Ο Βέρθερος κερδίζει τη θέση του κοινωνικού αουτσάιντερ από τον ακραίο εγωκεντρισμό του, ο οποίος απειλείται να χαθεί με τις κοινωνικές υποχρεώσεις της επαγγελματικής ζωής.

Από την άλλη πλευρά, όμως, το πρώτο γερμανικό κίνημα νεολαίας παρουσιάζει χαρακτηριστικά των μεταγενέστερων κινημάτων διαμαρτυρίας μέχρι την εξέγερση της νεολαίας του 1968. Η δημοσιογραφία και ενίοτε η λογοτεχνία με τη στενή έννοια, όχι σπάνια και η λογοτεχνική κριτική, χρησιμοποιήθηκαν τουλάχιστον προσεκτικά ως πολιτικά όπλα. Οι κοινωνικά εκρηκτικές συγκρούσεις των γενεών και οι πολιτικές συγκρούσεις επικαλύπτονται. Η φιλοσοφία της γλώσσας και της ιστορίας, ωστόσο, εξακολουθούν να επισκιάζουν τις δημοκρατικές φιλοδοξίες. Ομοίως, ο διεθνής προσανατολισμός της λογοτεχνίας μειώνεται υπέρ ενός αυξανόμενου πατριωτισμού. «Το Άλσος» του Γκέτινγκεν, ειδικότερα, εξυμνεί μια προ-μορφή της γερμανικής εχθρότητας προς τη Γαλλία του 19ου και του 20ού αιώνα υπό το σήμα του Klopstock.

Η «Θύελλα και Ορμή», όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, είναι μια λογοτεχνική και ταυτόχρονα συναισθηματική επανάσταση, στον βαθμό που τα εξωτερικά γεγονότα και οι εσωτερικές καταστάσεις του ανθρώπου, οι οποίες λαμβάνουν πλέον όλο και μεγαλύτερη προσοχή, διαμεσολαβούνται από ένα τρίτο πράγμα, το λογοτεχνικό κείμενο. Αυτό συμβαίνει, όταν η απλή εξωτερικότητα μιας συνάντησης μεταξύ του Βέρθερου και της Λόττε ξεπερνιέται από την αναφορά στην κοινή τους ευαίσθητη ανάγνωση. Το όνομα και η ανταλλαγή ματιών δεν αφήνουν πλέον καμία αμφιβολία ότι εδώ εμπλέκονται συναισθήματα. Αντίθετα, η συναισθηματική σχέση του ατόμου με το περιβάλλον του γίνεται η προϋπόθεση και το όχημα της αισθητικής του παραγωγής.

Η «Θύελλα και Ορμή» παρήγαγε τόσες ποιητικές έννοιες – αν και σιωπηρές – όσοι και ποιητές. Αυτός ο θεματοκεντρισμός δεν σήμαινε απόλυτη ακυβερνησία, αλλά καθιέρωσε νέους κανόνες, έναν νέο αισθητικό, βασικό νόμο: η λογοτεχνία θα έπρεπε πλέον να είναι «φυσική» και πιθανή και στο επίκεντρό της θα έπρεπε να είναι οι μεγάλοι, αληθινοί χαρακτήρες και τα πάθη τους.


ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
  • Jochel Strobel, Sturm und Drang, Das große Lesebuch, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2011.
  • Christoph Jürgensen, Ingo Irsigler, Sturm und Drang, Vandenhoeck & Ruprecht GmbH & Co.KG, Göttingen 2010.

 

TA ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ

Κωνσταντίνος Μεταξάς
Γεννήθηκε το 1999 στην πόλη της Πάτρας, και στην νεαρή ηλικία των 3 ετών, μετανάστευσε με τους γονείς του στην Στουτγάρδη της Γερμανίας για 5 χρόνια (2002-2007), όπου φοίτησε σε γερμανικό νηπιαγωγείο και σχολείο. Είναι απόφοιτος του τμήματος Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και συνεχίζει με μεταπτυχιακές σπουδές πάλι στο ίδιο τμήμα στον κλάδο των Ελληνογερμανικών σχέσεων στην Λογοτεχνία, τον Πολιτισμό και τις Τέχνες. Παράλληλα παρακολουθεί σεμινάρια στον τομέα της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.